Hopp til innhold
X
Innhald

Skoltesamisk

Det skoltesamiske ordet for ‘kyrkje’, ceerkav, er av russisk opphav.

Ordhistorie

Det skoltesamiske ordet ceerkav tyder ‘kyrkje’, og det er lånt frå russisk, der det heiter cerkov' церковь. Dette har bakgrunn i at skoltesamane gjennom nærmare 500 år har vore knytte til den russiske ortodokse kyrkja – Russkaja Pravoslavnaja Cerkov' Русская Православная Церковь. Men det russiske ordet cerkov' церковь har same opphav som norsk kyrkje, engelsk church, nordsamisk girku, lulesamisk girkko og sørsamisk gærhkoe, nemleg det greske ordet kyriakón ‘det [huset] som høyrer til Herren’.

Språkfamilie

Den uralske språkfamilien har to hovudgreiner, samojedisk og finsk-ugrisk. Finsk-ugrisk har òg to greiner, finsk-permisk og ugrisk. Finsk-permisk har atter to greiner, finsk-volgaisk og permisk. Finsk-volgaisk deler vi i mari (tsjeremissisk), mordvinsk og finsk-samisk, og finsk-samisk deler vi i austersjøfinsk og samisk. Det finst ni levande samiske språk. Eit av dei er skoltesamisk, som blir rekna til ei austsamisk grein saman med tersamisk, kildinsamisk og det nyleg utdøydde akkalasamisk.

Sjå også artikkelen Samiske språk.

Språkhistorie

Skoltesamane budde opphavleg i Petsamo og tilgrensande område i Sør-Varanger i vest og på Kolahalvøya i aust. I 1532, etter å ha vore kring ti år i området, grunnla den russiske munken og misjonæren Trifon den heilage av Petsamo (1495–1583 (Pââ'ss Treeffan på skoltesamisk) eit kloster ved Petsamoelva, og misjonsverksemda hans førte til at skoltesamane tok ved den ortodokse kristendomen, som framleis er eit av særkjenna deira. Trifon bygde fleire kyrkjer i det skoltesamiske området, men den einaste som står att, er Sankt Georgkapellet i Neiden i Sør-Varanger, som han bygde i 1565.

Den russiske ortodokse presten Konstantin Prokop'evič Ščekoldin (1867–1916), som heldt til i Boris Gleb (Skoltfossen) stod bak den første freistnaden på å skrive skoltesamisk. I 1884 gav han ut Matteusevangeliet på skoltesamisk i kyrillisk skrift, Gospoda mìj Ìisusa Xrista Pas' Evangelìe Matveest Same Kille Господа мій Іисуса Христа Пась Евангеліе Матвеест Саме килле, og i 1895 gav han ut ei skoltesamisk ABC-bok, Azbuka dlja loparej, živuščixě v" Kol'skomě uězdě Arxangel'skoj gubernìj Азбука для лопарей, живущихҍ въ Кольскомҍ уҍздҍ Архангельской губерній.

I 1826 blei Sverige-Noreg og Russland (som då også omfatta Finland) samde om ei grense mellom dei to landa. Denne grensa delte det skoltesamiske området i to, med nokre delar i Sør-Varanger (Neiden og Pasvik) og resten i Finland/Russland. Då Finland lausreiv seg frå Russland/Sovjetunionen i 1917, blei den delen av det skoltesamiske området som låg i Finland/Sovjetunionen, delt i to ved traktaten i Tartu i 1920, ved at det meste av Petsamo gjekk til Finland. Som eit resultat av den andre verdskrigen blei Petsamo sovjetisk, og dei fleste skoltesamane som budde der, flykta til Finland, der dei i 1945 slo seg ned i tre område kring Enaresjøen: Sevettijärvi, Nellim og Keväjärvi.

Tidleg i 1970-åra byrja skoltesamane å utvikle sitt eige skriftspråk, med latinske bokstavar. Arbeidet støytte på vanskar, fordi skoltesamane i Finland snakka tre ulike dialektar. Men i 1973 blei det gitt ut eit framlegg til rettskriving, laga av skoltesamen Jouni Mosnikoff og dei to finske samiskekspertane Mikko Korhonen og Pekka Sammallahti. I 1975 gav Sammallahti ut ei ABC-bok. Seinare har det kome ut mykje litteratur – skulebøker, ordbøker, poesi og religiøs litteratur.

Tiina Juulia Sanila-Aikio (fødd 1983) frå Sevettijärvi var i 2005 den første musikaren som gav ut ein rocke-CD der alle tekstane er på skoltesamisk: Sää´mjânnam rocks! ‘Sameland rockar!’. Ein ny CD kom ut i 2007, Kå´llkue´ll še måttmešt tålkk.

Språksystem

Dei skoltesamiske substantiva blir bøygde i to tal (eintal og fleirtal) og i ni kasus (nominativ, akkusativ, genitiv, lokativ, illativ, komitativ, abessiv, essiv og partitiv). Nokre av kasusa er illustrerte i desse setningane, der paa´rnivui´m ‘med ungane’ er komitativ fleirtal, ceerkvest ‘frå kyrkja’ er lokativ eintal, niõđtää ‘utan jenta’ er abessiv eintal og põˊrtte ‘inn i huset’ er illativ eintal:

Vuõ´lǧǧem paa´rnivui´m ceerkvest. ‘Eg drog med ungane frå kyrkja.’

Sij mõˊnne niõđtää põˊrtte. ‘Dei gjekk inn i huset utan jenta.’

Uttale

Det skoltesamiske alfabetet har 35 bokstavar, pluss 4 (her sette i klammer) som berre blir nytta i lånord: Aa, Ââ, Bb, Cc, Čč, Ʒʒ, Ǯǯ, Dd, Đđ, Ee, Ff, Gg, Ǧǧ, Hh, Ii, Jj, Kk, Ǩǩ, Ll, Mm, Nn, Ŋŋ, Oo, Õõ, Pp, [Qq], Rr, Ss, Šš, Tt, Uu, Vv, [Ww], [Xx], [Yy], Zz, Žž, Åå, Ää, [Öö].

Fremst i ord har skoltesamisk dei 15 einskildkonsonantane i tabellen nedanfor, dersom vi ser bort frå lånord. Kvar konsonant er representert i skoltesamisk ortografi (i kursiv) og i IPA-transkripsjon.

p [p]

t [t]

c [ʦ]

č [ʧ]

ǩ [cɕ]

k [k]

s [s]

š [ʃ]

m [m]

n [n]

nj [ɲ]

v [v]

l [l]

j [j]

r [r]

Ord tek òg til med vokal (jamfør e´čč ‘far’) og nokre få konsonantgrupper (jamfør profeett ‘profet’ og škooul ‘skule’). Fremst i lånord finn vi òg b, d, f, g, h, z og ž.

I den første stavinga i eit ord, som er trykksterk, finn vi vokalane (monoftongane og diftongane) i tabellane nedanfor. Som tabellane viser, skil ikkje ortografien mellom [e] og [ɛ].

Monoftongar

korte

lange

i [i]

u [u]

ii [iː]

uu [uː]

e [e]

õ [ǝ]

o [o]

ee [eː]

õõ [ǝː]

oo [oː]

e [ɛ]

â [ɐ]

å [ɔ]

ee [ɛː]

ââ [ɐː]

åå [ɔː]

ä [a]

a [ɑ]

ää [aː]

aa [ɑː]

Diftongar

ie [ie]

[iǝ]

ue [ue]

[uǝ]

ie [iɛ]

[iɐ]

ue [eɛ]

[uɐ]

ea [ea]

[eɐ]

[ua]

[uɔ]

Etter vokalen i den første stavinga har skoltesamisk 31 konsonantar, over dobbelt så mange som fremst i ordet. Tabellen nedanfor viser alle konsonantar som førekjem åleine, i geminatar eller i konsonantgrupper.

p [ʰp]

t [ʰt]

c [ʰʦ]

č [ʰʧ]

ǩ [ʰcɕ]

k [ʰk]

b [p]

d [t]

ʒ [ʦ]

ǯ [ʧ]

ǧ [cɕ]

g [k]

f [f]

s [s]

š [ʃ]

h [x]

v [v]

đ [ð]

z [z]

ž [ʒ]

j [ʝ]

ǥ [ɣ]

m [m]

n [n]

nj [ɲ]

ŋ

u [w]

l [l]

lj [ʎ]

i [j]

r [r]

Konsonantane b, d, ʒ, ǯ, ǧ, g inne i ord og i slutten av ord har oftast same uttalen som p, c, č, ǩ, k fremst i ord, men kan vere delvis stemde.

Somme ord har ein apostrof mellom vokalen i første stavinga og den etterfølgjande konsonanten, medan andre ikkje har det – jamfør vä´rr [værʲrʲ] ‘fjell’ og värr [varr] ‘ferd’. Apostrofen markerer at konsonanten som kjem etter, er palatalisert, og at vokalen framfor har ein litt meir fremre uttale enn i ord utan denne apostrofen.

Litteratur om skoltesamisk

Mikko Korhonen, Jouni Mosnikoff & Pekka Sammallahti: Koltansaamen opas. Castreanumin toimitteita, Helsinki 1973

Jouni Mosnikoff & Pekka Sammallahti: U´cc sääm-lääˊdd sää´nnǩeârjaž = Pieni koltansaame-suomi sanakirja. Jorgaleaddji 1988

Jouni Mosnikoff & Pekka Sammallahti: Suomi-koltansaame sanakirja = Lää´dd-sää´m sää´nnǩe´rjj. Girjegiisá, Ohcejohka 1991

Pekka Sammallahti: The Saami Languages. Davvi Girji, Kárášjohka 1998 (sidene 142–145 handlar om skoltesamisk)

Peikarar

Her finst ein kopi av den skoltesamiske ABC-boka frå 1895: http://leb.nlr.ru/edoc/261926/

Her finst ein kopi av det skoltesamiske Matteusevangeliet frå 1884: http://leb.nlr.ru/edoc/262013/

Her finst det fleire lenkjer til nettsider på engelsk om skoltesamisk språk, kultur, religion og historie: http://www.samimuseum.fi/saamjiellem/english/tieto_etusivu.html

Nettstaden til foreininga Saa´mi Nue´tt: http://www.saaminuett.fi/

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford University Press, Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. HarperCollins, New York 2006

Først publisert: 21.04.2016
Sist oppdatert: 21.04.2016