Hopp til innhold
X
Innhald

Sumerisk

For 5200 år sidan blei den første skrifta oppfunnen, og det første skriftspråket var sumerisk. Det blei snakka i det sørlege Mesopotamia, til det døydde ut som talemål for 4000 år sidan.

Ordhistorie

Tabell 1 viser ein del sumeriske talord og korleis dei kan analyserast.

Tabell 1. Nokre sumeriske talord:

1

tiš

10

ʔu

120

ŋeš-min = 60 x 2

2

min

20

niš

240

ŋeš-limmu = 60 x 4

3

ʔeš

30

ʔušu < *ʔeš-u = 3 x 10

420

ŋeš-umin = 60 x 7

4

limmu

40

nimin < *niš-min = 20 x 2

600

ŋešt-u = 60 x 10

5

ja, ʔi

50

ninnu < *nimin-u = 40 + 10

1200

ŋešt-u-min = 600 x 2

6

ʔāš

60

ŋešt

3600

šar (60 x 60)

7

ʔumin

 

 

36 000

šar-u = 3600 x 10

8

ʔussu

 

 

216 000

šar-kal = 'stort 3600'

(60 x 60 x 60)

9

ʔilimmu

 

 

ŋešt '60' spela den rolla som hundre '100' har på norsk. Medan vi har samansette talord som to hundre = 2 x 100 = 200, hadde sumerisk samansette talord som ŋeš-min = 60 x 2 = 120.

Delar av det sumeriske talsystemet, med '60' som grunneining, har overlevd til våre dagar. Vi måler dagen og natta i 12 timar (6 x 2 eller 60 : 5), vi deler timen i 60 minutt og minuttet i 60 sekund. Vi måler vinklar i eit system med 360 gradar (60 x 6), og vi har eit liknande system for geografiske koordinatar, med 360 lengdegradar og 180 breiddegradar (60 x 3). Kvar grad blir delt i 60 minutt og kvart minutt i 60 sekund.

Språkfamilie

Sumerisk er eit språkisolat – eit språk utan kjende slektningar. Det er truleg det siste av språka som blei talte i Mesopotamia før dei semittiske språka blei heilt dominerande.

Språkhistorie

Dei eldste skriftlege kjeldene for sumerisk er frå kring 3200 f.Kr. Som talespråk blei sumerisk fortrengt av akkadisk seinast på 1900-talet f.Kr., men det var i bruk i vitskap og religion til det første hundreåret e.Kr. Den siste byen der sumerisk blei talt, var truleg Nippur.

Sumerisk språkhistorie blir til vanleg delt i desse bolkane: 

            3100–2600 f.Kr.         gamalsumerisk

            2600–2300 f.Kr.         klassisk sumerisk

            2300–2000 f.Kr.         nysumerisk

            2000 f.Kr.–100 e.Kr.  ettersumerisk (berre brukt i skrift)

Døma i denne artikkelen er skrivne på klassisk sumerisk.

Dei to eldste overlevande litterære verka i verda, frå kring 2600 f.Kr., er sumeriske: Sjuruppak-rettleiingane og Lovsongen til Kesj-tempelet

Språksystem

I hovudsak var sumerisk eit agglutinerande språk, med klare grenser mellom affiks og røter. Prefiks og suffiks blei stort sett nytta til bøying, ikkje avleiing. Orddanning skjedde mest med samansetjing. Mykje grammatisk informasjon blei uttrykt med enklitikon.

I ei setning kom subjektet først, og så følgde objekt og verb, som i denne setninga:

ʔensike ʔe munʦʰu 'herskaren bygde tempelet her'

SUBJEKT

OBJEKT

VERB

ʔensik=e

e

mu-n-ʦu

heskar=ERGATIV

hus (ABSOLUTIV)

VENITIV-3SG.A-byggje (3SG.PERFEKTIV)

Prefikset mu- på verbet uttrykte at handlinga skjedde i retning mot talaren. Det blir kalla ventiv, ein verb-kategori i enkelte språk.

Uttale

Sumerisk døydde ut som talemål for 4000 år sidan, og rekonstruksjonen av lydsystemet er innfløkt. Klassisk sumerisk hadde minst konsonantfonema i tabell 2 og vokalfonema i tabell 3. Dei er skrivne i IPA-transkripsjon, men med š for [ʃ] og makron ( ̄ ) for vokallengd.

Tabell 2. Sumeriske konsonantfonem

p

t

ʦ

 

k

ʔ

ʦʰ

 

 

 

 

s

š

x

h

m

n

 

 

ŋ

 

 

r

 

 

 

 

 

l

 

 

j

 

Tabell 3. Sumeriske vokalfonem

i

u

ī

ū

e

a

ē

ā

Sumerisk hadde stavingstypane KV og KVK, der K = konsonant og V = vokal. Alle ord byrja med éin konsonant. Grupper på to konsonantar fanst berre mellom vokalar. Trykket låg på siste stavinga i ordet.

Skrift

Sumerisk blei skrive med kileskrift, det eldste skriftsystemet i verda. Denne skrifta blei oppfunnen av sumerarane kring 3200 f.Kr. Det fanst mellom 600 og 1000 teikn, av to typar, ordteikn og stavingsteikn.

Teikna endra form gjennom den lange tida dei var i bruk. Her nyttar vi klassisk sumeriske former. Ordteikna 𒀭 tiŋir 'gud' og 𒀳 apʰin 'plog' og stavingsteikna 𒅗 kʰa og 𒇴 lam blei skrivne 𒀭, 𒀳, 𒅗 og 𒇴 kring 1000 f.Kr.

Både ordteikn og stavingsteikn kunne òg vere hjelpeteikn, som ikkje blei uttalte. Til dømes stod teiknet 𒄑 ŋiš 'tre', 'ved' framfor ord som viste til ting av tre, til dømes framfor 𒀳 apʰin 'plog'.

 

Litteratur

Dietz Otto Edzard: Sumerian Grammar. Leiden & Boston 2003

Irving Finkel og Jonathan Taylor: Cuneiform. London 2015

John L. Hayes: A manual of Sumerian grammar and texts. Malibu 1990

Abraham Hendrik Jagersma: A descriptive grammar of Sumerian. Leiden 2010

Piotr Michalowski: «Sumerian», i Roger D. Woodard (red.): The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages, s. 19–59. Cambridge 2004

J. Nicholas Postgate: Early Mesopotamia. Society and economy at the dawn of history. London 1992

Gábor Zólyomi: An introduction to the grammar of Sumerian. Budapest 2017

 

Tilrådd litteratur om verdas språk

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages, 2. utg. London 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language, 2. utg. Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World, 3. utg. London 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue. Languages of the World, 16. utg. Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word. A Language History of the World. New York 2006

Først publisert: 03.12.2020
Sist oppdatert: 03.12.2020