Hopp til innhold
X
Innhald

Tadsjikisk

Namnet på den tadsjikiske hovudstaden, Dušanbē Душанбе, tyder 'måndag'.

Ordhistorie
Frå 1929 til 1961 heitte hovudstaden i Tadsjikistan Stalīnōbōd Сталинобод 'Stalinbyen', men før og seinare har han heitt Dušanbē Душанбе, som tyder 'måndag'. På staden låg det opphavleg ein landsby som hadde marknad på måndagar.
Språkfamilie
Tadsjikisk høyrer til den sørvestlege undergruppa av dei iransk språka, som saman med dei indoariske og dei dardiske språka utgjer den indoiranske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Saman med dari i Afghanistan og persisk i Iran utgjer tadsjikisk ei nypersisk grein av sørvest-iransk.
Språkhistorie
Frå 700-talet og fram til 1920-åra blei tadsjikisk skrive med det arabiske alfabetet. I 1928 tok tadsjikisk og mange andre minoritetsspråk i Sovjetunionen i bruk det latinske alfabetet, men i 1940 gjekk ein over til det kyrilliske alfabetet.
I 1929 blei tadsjikisk offisielt språk i tillegg til russisk og usbekisk i Den tadsjikiske sosialistiske sovjetrepublikken, som i 1991 blei til den sjølvstendige republikken Tadsjikistan.
Språksystem
Tadsjikisk uttrykkjer underordning i nominalfrasar med -i -и, ein enklitisk izōfat(изофат)-markør. Med orda xōna хона 'hus', zan зан 'kvinne' og zēbō зебо 'pen' kan vi lage desse uttrykka:
xōnai zēbōi zan хонаи зебои зан 'huset til den pene kvinna'
xōnai zani zēbō хонаи зани зебо 'det pene huset til kvinna'
Dersom vi forkortar subjekt som S, objekt som O og verb som V, kan vi kalle tadsjikisk for eit SOV-språk, fordi setninga normalt tek til med subjektet og sluttar med verbet, og så kjem objektet og andre ledd imellom:
SUBJEKT
ADVERBIAL
OBJEKT
VERB
Ман
ба
падарам
китобашро
додам.
Man
ba
padaram
kitōbašrō
dōdam.
padar-am
kitōb-aš-rō
dōd-am
'eg'
'til'
'far-min'
'bok-hans-akk'
'gav-eg'
'Eg gav far min boka hans.'
Uttale
Tadsjikisk har tre korte og fem lange vokalar, som her er attgitt i rettskriving med det kyrilliske alfabetet, i latinsk translitterasjon og i IPA-transkripsjon:
и i [ɪ]
у u [ʊ]
и/ӣ ī [iː]
у ū [uː]
э ē [eː]
ӯ ɵ̄ [ɵː]
о ō [oː]
а a [a]
Rettskrivinga skil ikkje kort и [ɪ] / у [ʊ] frå lang и [iː] / у [uː], men i translitterasjonen skriv vi kort i/u og lang ī/ū. Det finst eit unnatak: I slutten av ord skil rettskrivinga mellom kort и i [ɪ] og lang и ī [iː], som i tōjīkī [toːdʒiːˈkiː] тоҷикӣ 'tadsjikisk'. Når eit ord endar på kort и i [ɪ], dreiar det seg i stor grad om ein izōfat-konstruksjon (sjå Språksystem).
Når э ē, о ō, у u/ū og а a har ein й y [j], framfor seg, blir y pluss vokalen skrivne som høvesvis е , ё , ю yu/yū og я ya. Regelen har eit unnatak: Etter konsonant står е for e, men fremst i ord og etter vokal for ye.
Språket har desse 24 konsonantane:
п p [p]
т t [t]
ч c [tʃ]
к k [k]
қ q [q]
ъ [ʔ]
б b [b]
д d [d]
ҷ j [dʒ]
г g [ɡ]
м m [m]
н n [n]
ф f [f]
с s [s]
ш š [ʃ]
х x [x] 
ҳ h [h]
в v [v]
з z [z]
ж ž [ʒ]
ғ ɣ [ɣ] 
р r [r]
л l [l]
й y [j]
Orda blir ikkje alltid skrivne nøyaktig etter uttalen. Mellom anna blir н n uttalt [m] framfor labiale konsonantar, som i Dušanbe Душанбе 'Dusjanbe' [dʊʃamˈbeː].
Substantiv (kiˈtōb 'bok'), adjektiv (saˈfēd сафед 'kvit'), talord (hafˈtōd ҳафтод 'sytti') og infinitte verbformer (girifˈta гирифта 'teke') har trykk på siste staving. Finitte verbformer har trykket på første staving: ˈgiriftam гирифтам 'eg tok'. Enklitiske ord manglar trykk, til dømes izōfat-markøren -i -и og markøren for bunde objekt -rō -ро (meir om desse under Språksystem).
Kjelder
Nasrullo Khojayori and Mikael Thompson: Tajiki Reference Grammar for Beginners. Дастури забони тоҷикӣ барои навомӯз. Georgetown University Press. Georgetown 2009
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 23.11.2011
Sist oppdatert: 23.11.2011