Hopp til innhold
X
Innhald

Tamasjek

Tuaregane er berre ein av kastane som snakkar tamasjek. Vaksne tuaregiske menn – men ikkje kvinner – dekkjer alltid til andletet.

Ordhistorie

Ein tuareg er ein person som høyrer til den etniske gruppa som snakkar tamasjek. Ordet kjem av hassaniyaarabisk twāreg, fleirtal av tārgi. Tārgi tyder strengt teke ‘fri tuaregisk krigar’, akkurat som tamasjek ămašăɣ. Tuaregane, som mange andre vestafrikanske folk, lever i eit kastesamfunn, med desse kastane:

eintal

fleirtal

tyding

ămašăɣ

imušɑɣ

‘fri krigar’

ɑmǝɣid

imɣɑd

‘vasall’

ɑ̆lfɑ̆qqi

ɑ̆lfɑ̆qqitɑ̆n

‘marabout, muslimsk heilag mann’

enhɑ̆ḍ

inhɑ̆ḍăn

‘handverkar’

ɑkli

eklɑn

‘træl’, ‘bella’

Språkfamilie

Tamasjek høyrer til den berbiske greina av den afroasiatiske språkfamilien. Berbisk blir delt i nordberbisk, tamasjek, austberbisk, zenaga og det utdøydde guanche (Kanariøyane).

Språkhistorie

Tamasjek blir delt i tre hovuddialektar, etter uttalen av språknamnet. Språket heiter tămašăɣt i Mali (bortsett frå i Menaka), tămažăɣt i Niger og Menaka (Mali) og tămahăɣt i Hoggar-fjella (Algerie). Men tămažăɣt kan delast i to klart skilde dialektar, den i Menaka og Nordvest-Niger og den i Aïr-fjella i Niger.

Tuaregane har sitt eige alfabet, tifinagh, tamasjek tifinɑɣ. Det har røter i gamalnumidisk skrift, som truleg blei laga i det 6. hundreåret f.Kr. etter mønster av punisk, den fønikiske skrifta som blei nytta i Kartago frå det 9. til det 1. hundreåret f.Kr. Berre konsonantane blir skrivne.

Språksystem

Tamasjek er eit VSO-språk – setninga har strukturen verb + subjekt + objekt (Ǝ er stor ǝ, substantiv har ikkje ubunden og bunden form):

Ǝnhɑ̆yăn meddɑ̆n elu ‘Mennene såg elefanten.’

‘såg’ ‘menn’ ‘elefant’

Verbsuffikset ‑ɑ̆n viser at subjektet er hankjønn fleirtal. ‘Eg såg’ heiter ǝnhɑ̆yɑ̆ɣ. Verb med ɑ̆ i rota – som ǝnhɑ̆y‑ – viser til avslutta handling. Meddɑ̆n ‘menn’ er fleirtal av ɑ̆hɑlǝs ‘mann’.

Substantiv har oftast prefiks, som e‑ i ebɑ̆kɑ̆r ‘han-lam’. Fleirtal har ofte både prefiks og suffiks, som i‑ og ‑ɑn i ibǝkrɑn ‘fleire han-lam’. Hokjønn eintal har oftast prefikset t‑ og suffikset ‑t lagde til hankjønn: tebɑ̆kɑ̆rt ‘ho-lam’, fleirtal tibǝkren. Ein lang prefiksvokal (sjå under «Uttale» nedanfor) blir kort når substantivet er subjekt og står rett etter verbet. ‘Ho-lamma såg elefantane’ heiter Ǝnhɑ̆ynɑ̆t tǝbǝkren elwɑn, der tǝbǝkren er subjektforma av tibǝkren.

Uttale

Tamasjek er her skrive i ortografien i Mali. Språket har to korte og fem lange vokalar; dei korte finst ikkje i slutten av ord.

korte

lange

i

u

ǝ

e

o

ɑ̆

ɑ

Vokalsymbola har IPA-verdi, bortsett frå ɑ̆, som står for kort [ɑ]. Dei lange er ikkje merkte med lengdesymbol.

Her følgjer konsonantane; dei som står i parentes finst berre i lånord. To konsonantar, og q, finst berre som lange (geminerte). Tifinagh er teke med.

(ⵒ p)

t

(ⵞ č)

k

q

b

d

j

ɡ

f

s

(ⵚ )

š

x

(ⵃ )

h

z

ž

ɣ

(ⵄ ç

m

n

(ⵐ ñ)

ŋ

r

w

l

()

y

Nokre konsonantar har ein skrivemåte som avvik frå IPA: , , , , er faryngaliserte motsvar til t, d, s, z, l; č, j, š, ž, ñ, y står for [tʃ, dʒ, ʃ, ʒ, ɲ j], og x, ɣ, , ç står for [χ, ʁ, ħ, ʕ].

Trykkplasseringa følgjer komplekse reglar som vi ikkje kan kome inn på her.

Litteratur om tamasjek

Jeffrey Heath: A Grammar of Tamashek (Tuareg of Mali). (Mouton Grammar Library 35.) Mouton de Gruyter, Berlin/New York 2005

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford University Press, Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. HarperCollins, New York 2006

Først publisert: 21.04.2016
Sist oppdatert: 28.07.2017