Hopp til innhold
Det tsjetsjenske flagget
Det tsjetsjenske flagget
X
Innhald

Tsjetsjensk

Tsjetsjensk har seks genus eller grammatiske kjønn.

Ordhistorie
Medan tsjetsjenarane kallar landet sitt Noxčiin Respublika Нохчийн Республика 'Den tsjetsjenske republikken' eller Noxčiičö Нохчийчоь 'Tsjetsjenia', kallar russarane det Čečenskaja Respublika Чеченская Республика eller Čečnja Чечня, som også er opphavet til norsk tsjetsjensk og Tsjetsjenia. Rota čečen чечен i det russiske namnet kjem av Čečan Чечан – namnet på den første tsjetsjenske byen russarane kom i kontakt med.
Språkfamilie
Tsjetsjensk høyrer til den nordkaukasiske språkfamilien, saman med 33 andre språk. Familien har to hovudgreiner, austkaukasisk og vestkaukasisk. Austkaukasisk har sju greiner, og ei av dei er nakh, som igjen har to greiner, batsi og tsjetsjensk-ingusjisk. I den sistnemnde greina finn vi tsjetsjensk og ingusjisk.
Språkhistorie
På 1500-talet byrja islamiseringa av Tsjetsjenia. Det meste som blei skrive i landet, var på arabisk, men også noko på tsjetsjensk i arabisk skrift. I 1925 gjekk ein over til det latinske alfabetet, som var i bruk til 1938, då det kyrilliske alfabetet tok over. I denne artikkelen skriv vi tsjetsjensk med både den latinskbaserte rettskrivinga frå 1925–1938 og med den seinare kyrilliskbaserte.
I 1992, året etter at Tsjetsjenia reiv seg laus frå Russland, blei ei ny latinskbasert rettskriving innført. Ho gjekk av bruk att etter at Russland igjen tok over makta i 2000.
Språksystem
Tsjetsjensk har seks genus, som blir uttrykte ved hjelp av ulike prefiks på ein del adjektiv og verb:
nummer
eintalsprefiks
fleirtalsprefiks
1
v- в-
b-/d- б-/д-
menneske, hankjønn
2
y- й-
b-/d- б-/д-
menneske, hokjønn
3
y- й-
y- й-
ikkje-menneske
4
d- д-
d- д-
5
b- б-
(b-) (б-)
6
b- б-
d- д-
Det finst nokre få substantiv som viser til menneske i dei andre genusa, til dømes bera бера 'barn'. Setningane nedanfor viser korleis systemet fungerer. Bindestreken etter prefikset er ikkje med i vanleg rettskriving:
substantiv
adjektiv
verb
Genus 1, eintal
Stag
Стаг
v-eza
веза
v-u
ву
'Mannen er tung.'
Genus 2, eintal
Zuda
Зуда
y-eza
еза
y-u
ю
'Kvinna er tung.'
Genus 2, fleirtal
Zudari
Зудари
b-eza
беза
b-u
бу
'Kvinnene er tunge.'
Genus 3, eintal
Yett
Етт
b-eza
беза
b-u
бу
'Kua er tung.'
Genus 3, fleirtal
Ẋelii
Хьелий
d-eza
деза
d-u
ду
'Kyrne er tunge.'
Setningane ovanfor viser òg at tsjetsjensk er eit SOV-språk, det vil seie at setninga tek til med subjekt (S), sluttar med verb (V) og har andre ledd mellom S og V, mellom anna objekt (O).
Uttale
Tsjetsjensk blei skrive med det latinske alfabetet frå 1925 til 1938, då det kyrilliske alfabetet blei teke i bruk. Begge alfabeta er nytta i denne artikkelen. Tsjetsjensk har åtte korte og åtte lange monoftongar. Ikkje alle er skilde i skrift:
и i [ɪ]
уь ü [ʏ]
у u [ʊ]
ий ii [iː]
уьй ü [yː]
ув uu [uː]
э e [e]
оь ö [ø]
о o [o]
э e [ɛː]
оь ö [øː]
о o [ɔː]
аь ä [æ]
а a [ʌ]
аь ä [æː]
а a [ɑː]
Det finst ni diftongar. Dei fallande blir skrivne på same måten som tre av monoftongane:
fallande diftongar
stigande diftongar
э ie
[ie~jæ]
оь
[yø~ɥø]
о uo
[uo~wɑ]
эй ei
[ei]
ай ai
[ʌi]
ай ai
[ɑi]
ой oi
[oi]
эв eu
[ey~oi]
ов ou
[ou~ǝu]
I stavingar som endar på konsonant, blir lange monoftongar og fallande diftongar korte, men fleire av dei fell ikkje saman med dei opphavleg korte vokalane, fordi kvaliteten er litt forskjellig, jamfør til dømes max [mɑx] мах 'pris' (med forkorta lang a) og pax [pʌx] пах 'lunge' (med opphavleg kort a). Dei fallande diftongane ie, , uo blir uttalte [ie], [yø], [uo] når dei er lange, og [jæ], [ɥø], [wɑ] når dei er korte.
Vokalane kan òg vere nasale. Det er merkt med н ņ etter vokalen, til dømes kan genitiv ha endinga дайн dayņ [dʌ̃ĩ] 'billeg', 'lett'.
Bokstavane е ye, я ya, ё yo, ю yu blir nytta i staden for kombinasjonane йэ, йа, йо, йу. Likeins blir яь , юь , ёь nytta i staden for йаь, йуь, йоь. Etter konsonant blir vokalen e skriven е i staden for э.
Tsjetsjensk har eit stort konsonantsystem:
п p [p]
т t [t]
ц c [ts]
ч č [tʃ]
к k [k]
кх q [q]
І j [ʡ]
ъ ǝ [ʔ]
б b [b]
д d [d]
г g [ɡ]
пІ ph [p']
тІ th [t']
цІ ch [ts']
чІ čh [tʃ']
кІ kh [k']
къ qh [q']
м m [m]
н n [n]
ф f [f]
с s [s]
ш š [ʃ]
х x [x]
хь [ʜ]
хІ h [h]
в v [v~w]
з z [z]
ж ž [ʒ]
гІ gh [ʁ]
р r [r]
рхІ rh [r̥]
л l [l]
й y [j]
в v blir uttalt [v] framfor fremre vokalar og [w] elles. Trykket ligg på den første stavinga i ordet.
Kjelder
Nicholas  Awde and Muhammad Galaev: Chechen–English, English–Chechen Dictionary and Phrasebook. New York 1997
Chechen language: http://en.wikipedia.org/wiki/Chechen_language [lesedato
Tilrådd litteratur om verdas språk
Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge 2000
Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåva.
Routledge 2007
David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåva. Cambridge 2007
Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Lund. 2000
Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåva. Routledge 2002
M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåva. Dallas 2009
Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford 1997
Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. Harper 2006

Først publisert: 05.01.2012
Sist oppdatert: 05.01.2012