Hopp til innhold
X
Innhald

Umesamisk

I 2012 vedtok styresmaktene i Umeå at Ubmeje, det umesamiske namnet på Umeå, skulle kome på vegskilta.

Ordhistorie

2. mai 2012 vedtok eit arbeidsutval i kommunestyret i Umeå at det umesamiske namnet Ubmeje skal setjast opp ved sida av det svenske namnet Umeå på innfartsvegane til byen. Dette hadde ikkje vore mogleg så mykje tidlegare, for det var ikkje før 27. april 2010 at Samisk språknemnd / Sámi giellalávdegoddi godkjende ein særeigen umesamisk ortografi. Denne ortografien kom først og fremst i stand for at det skulle bli mogleg å ta med umesamiske stadnamn på offisielle kart.

Språkfamilie

Den uralske språkfamilien har to hovudgreiner, samojedisk og finsk-ugrisk. Finsk-ugrisk har òg to greiner, finsk-permisk og ugrisk. Finsk-permisk har atter to greiner, finsk-volgaisk og permisk. Finsk-volgaisk deler vi i mari (tsjeremissisk), mordvinsk og finsk-samisk, og finsk-samisk deler vi i austersjøfinsk og samisk. Umesamisk er eitt av ni levande samiske språk og blir klassifisert som sørsamisk i vid tyding, saman med sørsamisk i trong tyding.

Sjå også artikkelen Samiske språk.

Språkhistorie

I 1632 skipa soknepresten i Umeå, Olaus Niurenius, ein skule for samiske gutar i tettstaden Lycksele (umesamisk Liksjuo) i Västerbottens län. Skulen fekk namnet Skytteanska skolan, men var òg kjend som Lappskolan i Lycksele. Niurenius meinte det trongst samisktalande prestar i dei samiske områda. Lycksele blei eit sentrum for samisk utdanning i Sverige, og her gav dei ut mange av dei første samiskspråklege bøkene i Sverige. Bøkene var på umesamisk, det lokale samiske språket. Dei første umesamiske bøkene frå Lycksele var Laurentius Paulinus Gothus Thesaurus catecheticus (1668) og Manuale Lapponicum (1669). I 1726 kom ei ABC-bok og Luthers vesle katekisme. Det nye testamentet blei omsett i åra 1701–13, men blei aldri utgitt.

På 1800-talet byrja umesamane gradvis å bli assimilerte i det svenske samfunnet, og det umesamiske språket er nesten blitt heilt borte. Dei seinare åra har læraren Henrik Barruk i Storuman (umesamisk Lusspie) arbeidd for å dokumentere og revitalisere det umesamiske språket, og i 2008 fekk han Gollegiella-prisen (Gullspråk-prisen), den nordiske samiske språkprisen, for arbeidet sitt.

Språksystem

Umesamisk har mange felles drag med både sørsamisk og dei samiske språka lenger nord. Tabellen nedanfor viser korleis substantivet som tyder ‘hus’, ‘gamme’, ‘telt’ blir bøygd i eintal på sørsamisk, umesamisk, lulesamisk og nordsamisk. Likskapen med sørsamisk er mellom anna at kasusendingane har overlevd i ei svært konservativ form jamført med lulesamisk og nordsamisk. Likskapen med lulesamisk og nordsamisk er mellom anna den såkalla stadievekslinga, det at konsontane mellom den første og andre stavinga vekslar under bøyinga, i umesamisk og lulesamisk mellom ht og d i dette substantivet, og i nordsamisk mellom ht og đ, medan sørsamisk ikkje har dette fenomenet, og har t i alle formene.

sørsamisk

umesamisk

lulesamisk

nordsamisk

nominativ

gåetie

gåhtie

goahte

goahti

genitiv

gåetien

gådien

goade

goađi

akkusativ

gåetiem

gådiev

goadev

goađi

illativ

gåatan

gåhtáje

goahtáj

goahtái

inessiv

gåetesne

gådiesne

goaden

goađis

elativ

gåeteste

gådieste

goades

goađis

komitativ

göötine

gudijne

gådijn

gođiin

essiv

gåetine

gåhtiene

goahten

goahtin

Uttale

Umesamisk har ein heilt ny ortografi, som blei godkjend av Samisk språknemnd / Sámi giellalávdegoddi 27. april 2010. Ortografien laga språkforskaren Olavi Korhonen (tidlegare professor i samisk ved Umeå universitetet) i samarbeid med umesamen Henrik Barruk (sjå meir om han i avsnittet «Språkhistorie» ovanfor). Det finst førebels ingen publisert litteratur om denne ortografien, så informasjonen nedanfor byggjer til dels på e-postutveksling med Olavi Korhonen.

Fremst i ord har umesamisk desse konsonantane:

p [pʰ]

t [tʰ]

k [kʰ]

b [p]

d [t]

ts [ʦ]

tj [ʧ]

g [k]

f [f]

s [s]

sj [ʃ]

h [h]

m [m]

n [n]

nj [ɲ]

v [v]

l [l]

j [j]

r [r]

I den første stavinga i eit ord, som er trykksterk, har språket vokalane (monoftongane og diftongane) i tabellane nedanfor. Som ein ser, finst fleire av vokalane i både korte og lange utgåver, men dette er ikkje markert i ortografien.

MONOFTONGAR

i [i]

y [y]

ú [ʉ, ʉː]

ï [ɨ]

u [u, uː]

e [e, eː]

å [o, oː]

ä [æː]

a [ɑ] á [ɑː]

DIFTONGAR

ie [ie]

[yø]

ue [ʉe]

uo [uo]

[eæ]

[uø]

ua [uɑ]

Mellom vokalen i den første og andre stavinga finn vi einskildkonsonantar, dei same som fremst i ord (sjå tabellen lenger oppe) pluss đ [ð] og ŋ [ŋ] og kombinasjonar av desse konsonantane. Eit døme er Duölddiemejávrrie, svensk Kokträsk, namnet på ein innsjø i Malå kommune i Västerbotten. Dette er eit samansett ord, med forleddet duölddieme ‘koking’ og etterleddet jávrrie ‘innsjø’, ‘vatn’. Preaspirasjon er markert med h, som i Sverjen Sämij Rijkanlïhttuo, det umesamiske namnet på Svenska Samernas Riksförbund. Lïhttuo tyder ‘forbund’, ‘samband’.

I den andre stavinga i ord har språket desse vokalane:

Korte vokalar

(monoftongar)

Lange vokalar

(monoftongar og diftongar)

i [i]

u [u]

e [e]

ie [ie]

uo [uo]

a [ǝ]

á [ɑ:]

Litteratur om umesamisk

Olavi Korhonen: «Ume Saami language» (I nettleksikonet The Encyclopaedia of Saami Culture: http://www.helsinki.fi/~sugl_smi/senc/en/johdanto.htm

Pekka Sammallahti: The Saami Languages. Davvi Girji, Kárášjohka 1998 (sidene 159–161 handlar om umesamisk)

Tilrådd litteratur om språk i verda

Jean Aitchison: The Seeds of Speech. Language Origin and Evolution. Cambridge University Press, Cambridge 2000

Ron Asher og Christopher Moseley (red.): Atlas of the World's Languages. 2. utgåve. Routledge, Oxford 2007

David Crystal: The Cambridge Encyclopedia of Language. 2. utgåve. Cambridge University Press, Cambridge 2007

Östen Dahl: Språkens enhet och mångfald. Studentlitteratur, Lund 2000

Kenneth Katzner: The Languages of the World. 3. utgåve. Routledge, Oxford 2002

M. Paul Lewis (red.): Ethnologue: Languages of the World. 16. utgåve. SIL, International, Dallas 2009

Anatole V. Lyovin: An Introduction to the Languages of the World. Oxford University Press, Oxford 1997

Nicholas Ostler: Empires of the Word: A Language History of the World. HarperCollins, New York 2006

Først publisert: 21.04.2016
Sist oppdatert: 04.01.2018