Hopp til innhold
X
Innhald

Vestfrisisk

Orda fanden og kjeltring har begge frisisk opphav.
Ordhistorie
Førsteleddet danne‑ i dannebrog, namnet på det danske flagget, skal henge i hop med det frisisk ordet dan 'raud', 'raudfarga', medan andreleddet ‑brog skal kome av nedertysk brok 'tøystykke'.
 
Det finst òg nokre frisiske lånord i norsk, mellom anna kjeltring (av frisisk keltring 'landstrykar') og fanden (av frisisk fannen 'freistar'), men det er uklart om dei kjem frå vest-, aust- eller nordfrisisk. Det vestfrisiske ordet skoft 'stund', 'pause' er truleg opphavet til norsk skoft 'fråvær', 'arbeidsøkt', 'skift'.
 
Språkfamilie
Vestfrisisk er eit av dei tre frisiske språka. Dei andre to er austfrisisk (som berre har overlevd i varianten saterfrisisk) og nordfrisisk. Dei frisiske språka er ei undergruppe av vestgermansk, som saman med nordgermansk (nordisk) og austgermansk (utdøydd) utgjer den germanske greina av den indoeuropeiske språkfamilien.
 
Språkhistorie
Året 1550 blir tradisjonelt sett opp som det språkhistoriske skiljet mellom gamalfrisisk og nyfrisisk. Dei eldste frisiske tekstane skriv seg frå 1000-talet. I mellomalderen blei frisisk talt langs heile nordsjøkysten frå byen Brugge i det noverande Belgia til Nord-Friesland (vestfrisisk Noard-Fryslân) i Schleswig-Holstein (vestfrisisk Sleeswyk-Holstein), og det var mykje nytta som skriftspråk.
 
Nyfrisisk er delt i tre innbyrdes uforståelege språk (vestfrisisk, austfrisisk og nordfrisisk), som blir talte over eit mykje mindre område: Fryslân i Nederland, Saterland og Nord-Friesland i Tyskland.
 
Vestfrisisk fekk si noverande skriftlege form, standertfrysk 'standardfrisisk', i 1879, med nokre forenklingar i 1945. Det er relativt små dialektskilnader i vestfrisisk.
 
Språksystem
Her er to setningar som viser korleis vestfrisisk ser ut, jamførte med nederlandsk og norsk:
 
VESTFRISISK
NEDERLANDSK
NORSK
Ik haw in nij boek.
Ik heb een nieuw boek.
Eg har ei ny bok.
De boat leit yn it skiphûs.
De boot ligt in het schiphuis.
Båten ligg i naustet.
 
De og it er bundne artiklar. It blir brukt i inkjekjønn, medan de blir brukt i hankjønn og hokjønn eintal og ved alle substantiv i fleirtal – jamfør it bern 'barnet', de bern 'borna'.
 
Uttale
Vestfrisisk rettskriving og uttale er ganske innfløkt. I trykksterke stavingar finst det ni korte og ni lange monoftongar og 22 diftongar. Her er monoftongane:
 
 
y [i]
ú [y]
û [u]
 
ii [iː]
ú [yː]
û [uː]
 
 
i [ɪ]
u [ø]
o [o]
 
ee [eː]
eu [øː]
oo [oː]
 
 
e [ɛ]
 
a [ɔ]
 
ê [ɛː]
 
â [ɔː]
 
 
 
a [a]
 
 
 
aa [aː]
 
 
 
Bokstaven a blir uttalt [ɔ] framfor d, t, l, n, s og [a] elles.
 
Språket har 21 konsonantar:
 
 
 
p [p]
t [t] 
 
k [k] 
 
 
 
 
 
b [b]
d [d] 
 
g [ɡ~ɣ] 
 
 
 
 
 
f [f]
s [s] 
sj [ʃ] 
ch [x] 
h [h] 
 
 
 
 
v [v] 
z [z] 
zj [ʒ] 
 
 
 
 
 
 
m [m] 
n [n] 
 
ng [ŋ] 
 
 
 
 
 
 
r [ɾ] 
 
 
 
 
 
 
 
w [w] 
l [l] 
j [j] 
 
 
 
 
 
G blir uttalt [ɡ] fremst i ord og [ɣ] elles, bortsett frå i kombinasjonen ng [ŋ]. W blir uttalt [v] fremst i ord, [f] i slutten av ord og [w] elles. Tilhøvet mellom skrivemåte og uttale er meir innfløkt enn framstillinga ovanfor gir inntrykk av, og noko av systemet kan ein sjå gjennom uttalen av vekedagane og dei to setningane i avsnittet «Språksystem»:
 
moandei
[ˈmɑndi]
freed
[ˈfreːd]
tiisdei
[ˈtiːzdi]
sneon/saterdei
[ˈsnøˑən]/[ˈsɑːtərdi]
woansdei
[ˈvɑ̃ːzdi]
snein
[ˈsnain]
tongersdei
[ˈtõːzdi]
 
 
 
Ik haw in nij boek.          [ɪk hɔː ən ˈnɛi ˈbuːk]
De boat leit yn it skiphûs. [də ˈboˑət lait in ət ˈskɪphuːs]


Sist oppdatert: 02.07.2009