Hopp til innhold
X
Innhald

Bokmålsordboka

Bokmålsordboka, definisjons- og rettskrivingsordbok for bokmål, utarbeidd ved Institutt for lingvistiske og nordiske studium ved Universitetet i Oslo i samarbeid med Språkrådet. Ordboka blir no halden ved like og oppdatert ved Universitetet i Bergen.

Den første utgåva av Bokmålsordboka kom i 1986. Arbeidet tok til i 1974, etter at Norsk språkråd året før vedtok å utarbeide handordbøker for bokmål og nynorsk i samarbeid med Norsk leksikografisk institutt. Begge institusjonane lønte redaktørar til arbeidet, medan sjølve redigeringsarbeidet vart gjort ved instituttet. Ordbøkene viser offisiell rettskriving og bøying, har opplysningar om uttale, ordhistorie, definisjonar, faste uttrykk og døme på bruk. Stilistiske markeringar er brukte i liten mon. 

Kvar ordbok hadde sin redaksjon, men redaksjonane følgde dei same redigeringsreglane og bygde på manuskripta til kvarandre undervegs. Bøkene fekk likevel noko ulikt omfang. Bokmålsordboka har noko over 65 000 oppslagsord, Nynorskordboka drygt 90 000. Nynorskordboka er større fordi ho har med målføreord som er kjende i minst tre fylke og har også fleire samansetningar enn Bokmålsordboka.

Bokmålsordboka er den første ordboka for bokmål. For riksmål fanst frå før Riksmålsordboken (1977), med om lag 52 000 oppslagsord.

Nye utgåver i 1993, 2004 og 2005

Norsk språkråd gjorde lenge årvisse mindre endringar i rettskrivinga, og nye ord vart normerte etter kvart som dei kom inn i norsk. Systemendringar og forandringar av skrivemåten eller bøyinga av ord som var normerte frå før, måtte godkjennast av departementet. Ordbøker og ordlister måtte oppdaterast hyppig for å vere à jour.

Nye utgåver av Bokmålsordboka kom i 1993, 2004 og 2005. I den andre utgåva, frå 1993, vart det teke inn ein del nyord og andre ord som ikkje var med i 1986-utgåva. Nokre nye ordtydingar kom med, og det vart lagt inn fleire bruksdøme. I tredje utgåva frå 2004 kom det med ei mengd ord som heng saman med samfunnsutviklinga dei siste tiåra.

Den tredje utgåva fekk eit kort liv, for frå 1. juli 2005 fastsette Kultur- og kyrkjedepartementet etter ein lengre prosess rettskrivingsendringar i bokmål. Det var den mest omfattande reforma sidan 1981. Skiljet mellom hovudformer og sideformer fall bort, ein del lite brukte former vart tekne ut av rettskrivinga, og nokre mykje brukte tradisjonelle former kom inn. Utgåva frå 2005 vart ajourført med desse rettskrivingsendringane.

Dei to første utgåvene av Bokmålsordboka vart redigerte av Marit Ingebjørg Landrø og Boye Wangensteen og vart gitt ut på Universitetsforlaget. Dei to neste vart redigerte av Boye Wangensteen og vart gitt ut på Kunnskapsforlaget.

Gratis nettordbok

Både Nynorskordboka og Bokmålsordboka har sidan 1995 vore tilgjengelege gratis som nettordbøker. Nettutgåvene vart laga av Dokumentasjonsprosjektet, eit samarbeidstiltak (1989–1997) mellom dei humanistiske miljøa ved universiteta. Prosjektet digitaliserte mange av universiteta sine samlingar over språk og kultur i Noreg.

I juni 2016 tok Universitetet i Bergen tok over ansvaret for å drifte Nynorskordboka og Bokmålsordboka på nett, etter at Universitetet i Oslo i 2014 varsla at dei ville leggje ned språksamlingane. Språkrådet er framleis part i arbeidet. Ein app for ordbøkene vart lansert i september 2017, og i 2018 løyvde Stortinget midlar til oppdatering og revisjon av ordbøkene. Pengane vart gitt med ei tilsegn om årlege løyvingar i fem år.

Dei digitale ordbøkene er mellom dei mest brukte offentlege oppslagsverka i Noreg. I 2018 var det 45 millionar søk i Bokmålsordboka og Nynorskordboka.

 

Kjelder

Bokmålsordboka (1986–2005)
Anne Engø: «Bokmålsordboka og Nynorskordboka på Internett», Ord om ord, nr. 5/1999
Marit Hovdenak: «Arbeidet med ordbøker i Språkrådet», Språknytt nr. 2/1997
Oddvar Nes: [Bokmålsordboka og Nynorskordboka], Maal og minne 1987
Boye Wangensteen: «Ny utgave av Bokmålsordboka». Ord om ord nr. 5/1999
Årsmeldingar frå Norsk språkråd og Språkrådet

Språkrådet: «Stadig fleire brukar ordbøkene på mobilen», sprakradet.no, publisert 31.1.2019, https://www.sprakradet.no/Vi-og-vart/hva-skjer/Aktuelt/2019/stadig-fleire-brukar-ordbokene-pa-mobilen/ [lesedato 6.5.2019]

Hilde Kristin Strand: «No blir ordbøkene oppdaterte», khrono.no, publisert 21.2.2018, https://khrono.no/nynorsk-uib-bokmal/no-blir-ordbokene-oppdaterte/212029 [lesedato 6.5.2019] 

Peikar

Først publisert: 17.12.2009
Sist oppdatert: 08.05.2019