Hopp til innhold
Måleri av Martin Luther, laga av den tyske renessansekunstnaren Lucas Cranach den eldre (1472–1553), truleg i 1529. Kjelde: ndla. Falle i det fri.
Måleri av Martin Luther, laga av den tyske renessansekunstnaren Lucas Cranach den eldre (1472–1553), truleg i 1529. Kjelde: ndla. Falle i det fri.
X
Innhald

Martin Luther

Martin Luther var ein tysk munk og professor i teologi. Han kom i konflikt med både kyrkje og keisar og blei ein av dei sentrale aktørane i reformasjonen, ein prosess som kom til å endre kyrkjelege og politiske tilhøve i Europa for all ettertid.

Martin Luther var fødd 10. november 1483 i Eisleben i det tyske grevskapet Mansfeld og døydde same staden 18. februar 1546. I 1505 blei han munk. Dei neste 20 åra levde han i kloster, først i Erfurt, der han blei prestevigd, frå 1511 i Wittenberg, der han også blei professor i bibelfag. Resten av livet var han knytt til denne byen og universitetet der.

I 1517 publiserte Luther 95 tesar om avlatshandelen. Dette utløyste ein skarp debatt, der Luther kom med stadig sterkare kritikk mot paven og den rådande teologien. I 1521 blei han lyst i bann av paven og lyst fredlaus av den tysk-romerske keisaren, men kurfyrsten av Sachsen verna han. Luther gifta seg i 1525 med den tidlegare nonna Katharina von Bora.

Luther meinte at teologien måtte byggje på Bibelen som einaste autoritet. Derfor kritiserte han både den rådande teologien sine filosofisk-teologiske system og paven og prestane sitt krav om ein særleg autoritet. Ei hovudsak i Luthers teologi er læra om rettferdiggjeringa: Mennesket kan stå som rettferdig for Gud berre ved trua på Kristus, ikkje i kraft av eigne gjerningar.

Luthers tankar fekk særleg gjennomslag i store delar av Tyskland og i Skandinavia. Det førte til at kyrkjene her lausreiv seg frå den romersk-katolske kyrkja.

Artikkelen held fram under videoen.

Arve Brunvoll har omsett Martin Luthers salme "Fader vår" til nynorsk for første gong, etter førespurnad frå Ivar Aasen-tunet i samband med Luther-jubileet i 2017. Ragnar Bjerkreim har laga musikk til. Kirsten Ragnhild Grimstad syng og Geir Harald Eikrem spelar til. Video: Ivar Aasen-tunet/ Nynorsk kultursentrum.

Frigjering

Etter 1517 skreiv Martin Luder, som han opphavleg heitte, etternamnet sitt med th i staden for d. Endringa spelar på det greske ordet eleutherios – «den frie».

Etter fleire år med grubling og bibelstudium hadde han kome fram til ei frigjerande forståing av det bibelske uttrykket «Guds rettferd»: Det handla ikkje om Guds dom over rettferdige og syndarar, men om noko Gud av nåde gir til den som trur på Kristus.

Tesane om avlaten var ei oppmoding til ein akademisk diskusjon om bruk og misbruk av botssakramentet, men debatten utvikla seg raskt til ein strid om pavens autoritet. Skiljet mellom prestar og lekfolk var ubibelsk, meinte Luther, i grunnen var alle kristne prestar i kraft av dåpen. Denne tanken om «det allmenne prestedømet» opnar for ei radikal demokratisering av religionen, men Luther kom i første omgang med ei oppmoding til dei tyske fyrstane om å ta ansvar for ei kyrkje der han meinte leiinga hadde svikta.

Luther publiserte mange innlegg i kyrkjestriden og blei raskt mediestjerne, godt hjelpt av ny teknologi – boktrykkjarkunsten. Innlegg i den lærde fagteologiske debatten skreiv han på latin, men han skreiv òg korte og enkelt forståelege tekstar på tysk. Desse skriftene blei trykte og spreidde i store opplag, og mykje lesne og diskuterte. Dei fekk mykje å seie for reformasjonen som folkerørsle. Samtidig skapte dei eit økonomisk oppsving for trykkerinæringa og den tidlege forlagsverksemda.

Konflikten nådde eit klimaks under riksdagen i Worms i 1521 og viste seg uløyseleg. Pave Leo 10. hadde alt lyst Luther i bann, men han hadde fått leggje saka si fram for keisar Karl 5. og makteliten i det tysk-romerske riket. Resultatet var at keisaren lyste Luther fredlaus i riket.

Reformasjon – forandring og forenkling

Kurfyrst Fredrik av Sachsen, Luthers eigen herskar, gav han likevel vern. I ti månader blei Luther halden i skjul på borga Wartburg. Her omsette han Det nye testamentet til tysk. Kvar einskild kristen skulle setjast i stand til sjølv å lese Bibelens ord. Seinare laga Luther og medarbeidarane hans ei omsetjing av heile Bibelen. Denne bibelomsetjinga var viktig for utviklinga av eit felles tysk skriftspråk.

Lutherbibelen, utgåva frå 1534. Foto: Messiah Lutheran (Mechanicsville, VA), Flickr.com CC BY-NC-SA 2.0.

Lutherbibelen, utgåva frå 1534. Foto: Messiah Lutheran (Mechanicsville, VA), Flickr.com CC BY-NC-SA 2.0. Les meir om Luther sitt omsetjingsarbeid av Bibelen.  

Luther var ein av mange i samtida som arbeidde for ei gjennomgripande reform av kyrkja. I løpet av 1520-åra blei det tydeleg at eit slikt mål var uoppnåeleg. Men Luthers skrifter og tankar hadde sett i gang prosessar som mange stader førte til nyorganisering av nasjonale kyrkjer, løyste frå banda til paven og den romersk-katolske kyrkja. Som svar på konkrete behov utarbeidde Luther gudstenesteordningar, katekismar til bruk i religionsundervisninga og preikesamlingar med modellar for evangeliske preiker. Enkle allsongar var eit sentralt element i den nye gudstenesta, og Luther skreiv sjølv mange salmar. Leseopplæring var viktig for den allmenne kristendomskunnskapen, og den lutherske reformasjonen fekk mykje å seie for utviklinga av ein skule for alle.

Valdsbruk i teneste for religionen var Luther imot. Men han kunne gå langt i å akseptere, til og med oppmode til, valdsbruk frå verdslege styresmakter for å halde ro og orden, til dømes under bondeopprøret i Sør-Tyskland i 1524–25. Eit utslag både av kritikken mot kyrkjemakta og av alliansen med fyrstane var læra om dei to «regimenta», to måtar Gud styrer verda på. Det «verdslege regimentet» tek seg av orden i samfunnet, om nødvendig med sverd. Det «åndelege regimentet» har med menneska sitt forhold til Gud å gjere og har berre ordet som reiskap.

Først gjennom giftarmålet med Katharina von Bora i 1525 sa Luther seg fri frå munkelovnaden sin. Dei fekk seks barn saman.

Konfesjonalisering

På riksdagen i Augsburg i 1530 la dei lutherske herskarane fram eit vedkjenningsskrift for keisaren. Confessio Augustana, eller «Den augsburgske konfesjonen», var eit siste forsøk på dialog med sikte på ei omfattande kyrkjereform. Luther var framleis fredlaus og kunne ikkje kome til Augsburg, så den nære medarbeidaren hans, Philipp Melanchton, var hovudrepresentanten for dei lutherske synspunkta.

Dialog blei i aukande grad erstatta av kontrovers-teologi, av grensesetjing. Luther hadde avvist også den reformvenlege delen av den katolske kyrkja i ein debatt med humanisten Erasmus frå Rotterdam om den frie viljen.

Den «protestantiske» rørsla, som ho no blei kalla, blei også splitta i fleire greiner. Luther hadde sjølv teke til orde for ei forenkling av sakramentlæra. Av dei sju sakramenta mellomalderkyrkja rekna med – dåp, nattverd, ferming (konfirmasjon), bot, ektevigsel, prestevigsel og sjukesalving – heldt han berre dåp og nattverd for å vere heilage handlingar innstifta av Kristus, og han avviste mykje av den katolske nattverdteologien. Men han kunne ikkje akseptere den sveitsiske reformatoren Ulrich Zwingli si forståing av nattverden som eit reint symbolsk minnemåltid.

Luther var krass i omtalen av andre religionar, til dømes muslimane, eller «tyrkarane». Dei rådde over Balkan og var ein militær trussel mot det kristne Europa. Likevel er utsegnene om jødane i dei seinaste skriftene til Luther dei mest problematiske. Han oppmodar rett nok ikkje til drap, men til å jage dei frå landet og brenne synagogene deira.

Alt før Luther døydde, var det klart at den kristne einskapskulturen i mellomalderen hadde brote saman. Den romersk-katolske kyrkja var blitt ein av fleire konfesjonar eller kyrkjesamfunn, ved sida av dei nye lutherske og reformerte nasjonalkyrkjene.

Sidan 1960-åra har det vore ført offisielle samtalar mellom dei lutherske kyrkjene og den romersk-katolske kyrkja. Det er framleis langt att til fullt fellesskap mellom kyrkjene, men samtalane og nyare kyrkjehistorisk forsking har ført til større gjensidig forståing og eit meir nyansert syn på Martin Luther på begge sider.

Kjelder

Martin Luther: Verker i utvalg (red. Inge Lønning og Tarald Rasmussen, 6 band). Oslo 1979–83

Per Kristian Aschim og Tarald Rasmussen (red.): Reformasjon nå. Luther som utfordring og ressurs for Den norske kirke. Stavanger 2016

«Fra konflikt til fellesskap. Felles luthersk–katolsk minnemarkering av reformasjonen, 2017. Rapport fra den luthersk–romersk-katolske kommisjon for kristen enhet». Oslo 2015

Ragnar Grøm: Guds rike vi beholder. Salmedikteren Martin Luther 1483–1546. Bergen 1995

Thomas Kaufmann: A Short Life of Martin Luther. Grand Rapids 2016

Margot Käßmann og Martin Rösel (red.): Die Bibel Martin Luthers. Ein Buch und seine Geschichte. Leipzig 2016

Volker Leppin: Martin Luther. Vom Mönch zum Feind des Papstes. Darmstadt 2013

Lars Inge Magerøy: Munken som endret Europa. Reformatoren Martin Luther. Oslo 2016

Andrew Pettegree: Brand Luther. 1517, Printing, and the Making of the Reformation. New York 2015

Heinz Schilling: Martin Luther. Rebell i en brytningstid. Oslo 2016

Peikarar

Luthers vesle katekisme (pdf) 

Først publisert: 24.05.2017
Sist oppdatert: 04.10.2018